Tag Archives: Κουρουπακης Αποστολος

Για ιδές περβόλιν όμορφο

Οάσεις εντός των τειχών και σαν χαλί πράσινο στις εισόδους των πόλεων, τα περβόλια αφειδώλευτα έδιναν τους γλυκούς καρπούς τους σε όλους

Αν και ο τίτλος παραπέμπει σε έτερο νησί της Μεσογείου, την Κρήτη, ωστόσο, κάπως έτσι θα μπορούσαμε να δούμε τη Λευκωσία, αλλά και άλλες πόλεις και χωριά της Κύπρου, ένα περιβόλι ολάνθιστο με χίλια καλούδια μέσα, αναλόγως της εποχής. Παρά λοιπόν το ξηρό του κλίματος σε ολόκληρη την Κύπρο υπήρχαν περιβόλια με διάφορα οπωροφόρα δέντρα, τα οποία τροφοδοτούσαν με φρέσκα φρούτα και λαχανικά τους κατοίκους των πόλεων αλλά και τα πληρώματα των πλοίων, στην περίπτωση της Αμμοχώστου αλλά και στο Κίτιο. Σε αντίθεση με τα περίχωρα των πόλεων, όπου υπήρχαν καταπράσινα και ευωδιαστά περιβόλια που ικανοποιούσαν τις ανάγκες των πόλεων, εντός των τειχών όμως περβολόκηποι βρίσκονταν εντός των περιβόλων των λατινικών μονών. Οι παραδεισένιοι αυτοί κήποι με πάρα πολλά οπωροφόρα δέντρα και όχι μόνο αποτελούσαν μικρές οάσεις στις στενόκοπες και περίκλειστες από τα τείχη πόλεις. Σκεφτείτε μόνο τον κήπο του τεμένους Ομεριέ που στέκει σήμερα στη θέση της παλαιάς μονής των Αυγουστινιανών μοναχών. Οι πανύψηλοι φοίνικες και τα λιγοστά εναπομείναντα καρποφόρα δέντρα δίνουν μια μόνο εικόνα από την ομορφιά του. Αναφέρεται άλλωστε συχνά από τους περιηγητές του μεσαίωνα η ομορφιά του περβολόκηπου της μονής των Δομινικανών μοναχών της Λευκωσίας.

DSC05821

Στην Κρόνακα του Λεόντιου Μαχαιρά αναφέρεται ότι όταν επέδραμαν στην Κύπρο ακρίδες «χωραφία καὶ εἰς περιβολία καὶ δέντρη και κιτρομηλίες καὶ ἀμπελία, καὶ οὗλα ἐξήλειψέν τα» συνεχίζοντας σε δραματικό τόνο «καὶ τὸν Καλαμουνίου τὰ περιβόλαια εἰς γ’ χρόνους ἐξήλειψέν τα παντελῶς, καὶ ἔμειναν τὰ δέντρα γυμνά, ὡς γοιὸν τὸν χειμώναν, καὶ κιτρομηλίες καὶ οὗλα, κ’ ἐλιές καὶ κερατζιὲς καὶ ἐξεράναν πολλά».

Kastro_Lemesou_by_alimuse

Τα περιβόλια του Καλαμουνίου, έξω από τη Χρυσοχού ήταν απ’ ό,τι βλέπουμε φυτεμένα με λογής-λογής καρποφόρα δέντρα, όπως κιτρομηλιές, ελιές, κερασιές που οπωσδήποτε θα ήταν ένα χάρμα ιδέσθαι κατά την περίοδο της ανθοφορίας τους. Άλλα περίφημα περβόλια βρισκόντουσαν στην Αμμόχωστο, τα περβόλια της Τζιλίρης και όπως πάλι μας πληροφορεί ο Λεόντιος Μαχαιράς «καὶ ἧλθαν εἰς τὰ περιβόλεα τῆς Τζιλίρης, καὶ ἐκουρσέψαν καὶ ἐλαβώσαν καὶ πολλοὺς περβολάριδες», όλα αυτά τα έκαναν ο Γενουάτες, το 1373, κατά την πολιορκία της πόλης.

DSC07843_1Λίγα χρόνια μετά ο περιηγητής Νικολό Μαρτόνι περιγράφει τη φρουταγορά της πόλης που βρισκόταν μεταξύ του καθεδρικού του Αγίου Νικολάου και του μεγάρου όπου κατοικούσε ο Γενοβέζος διοικητής της πόλης. Σε αυτή επωλούντο εκτός από λαχανικά και φρούτα, ψωμί, υφάσματα και άλλες πραμάτειες, όπως και στην Κάπουα.

Μεγάλες εκτάσεις από περβόλια διέθετε και το Κίτιο. Διαβάζουμε ξανά στον Λεόντιο Μαχαιρά «Καὶ εἶχεν ἕναν μίλιν απὸ τὴν χώραν ὡς τὸν λιμιόναν, καὶ ἐκεῖ ὁ τόπος εἶνε γεμάτος περιβόλια καὶ πολλὺν καλάμιν τοῦ ζαχάριτος, καὶ οἱ Σαρακηνοί ἔτον χωσμένοι ἐ(ι)ς τοὺς φραμοὺς καὶ εἰς τὰ καλαμερὰ τῶν περιβόλαιων». Για ακόμη μία φορά οι αθώοι περβολάρηδες έπεσαν θύματα. Ο Στέφανος ντε Λουζινιάν επίσης περιγράφει τα περιβόλια του Κιτίου, αλλά και τα οπωροφόρα δέντρα που φύονται στο νησί. Μιλάει λοιπόν για κεράσια, καστανιές, χουρμαδιές και χαρούπια. Επισημαίνει ότι το mouses, που όπως λέει οι Έλληνες το ονομάζουν pomme de Paradis, είναι άραγε το ελληνικό μηλάπιον;

fournes-oranges-small

Το πιο ενδεικτικό όμως από τα περιβόλια που συναντάμε κατά τον μεσαίωνα στην Κύπρο είναι ο περίφημος Δενδρόκηπος του Πεύκου, που σύμφωνα με τις πηγές βρισκόταν στα ανατολικά της Λευκωσίας, περίπου στα σημερινά όρη του Καϊμακλίου. Ο βασιλικός αυτός κήπος ή καλύτερα το βασιλικό αυτό περιβόλι παραχωρήθηκε το 1468 στον Θεοδωρή, γιο του Σύρου Said. Εντός του περιβολιού υπήρχαν 120 ροδιές, 30 μικρές και μεγάλες μουριές, τρεις χρυσομηλιές, οκτώ συκιές, οκτώ τζιτζιφιές, οκτώ μηλιές, τρεις καρυδιές, δύο μπουρνελιές, μία μικρή ελιά, 20 ροδακινιές και τέσσερεις αναρριχώμενες κληματαριές και χαρουπιές. Εντός του κτήματος υπήρχαν όλες οι απαραίτητες κτηριακές υποδομές, όπως υποστατικά, δεξαμενές, κατασκευές για κληματαριές και γενικό ό,τι χρειαζόταν ένα κτήμα για την κανονική λειτουργία του. Επρόκειτο λοιπόν για ένα πολύ πλούσιο κτήμα, το οποίο οπωσδήποτε θα προμήθευε και τη βασιλική κουζίνα των Λουζινιανών.

Άλλο περίφημο περιβόλι της Λευκωσίας ήταν του Φακελάτου ή του Αρκατικού. Μικρότερης, βέβαια, έκτασης περιβόλια υπήρχαν σε όλη την Κύπρο.

Απόστολος Κουρουπάκης, Καυτές Πιπεριές, τχ. 7

Advertisements

Ο Σπυρίδων Φωτεινού Αντύπας και οι εμπορικές του δραστηριότητες

Σπυρίδων Φωτ. Αντύπας, Ποιήματα.
Επιμέλεια έκδοσης – εισαγωγή: Θεοδόσης Πυλαρινός, Αργοστόλι 2014

Sp.F.Antypas_Page_1

Σπυρίδων Φωτ. Αντύπας – Ποιήματα.

Στον τόμο που επιμελήθηκε ο Θεοδόσης Πυλαρινός, ο οποίος κάνει και την εισαγωγή στο ποιητικό έργο του Σπυρίδωνα Αντύπα, συμπεριλαμβάνεται και η μελέτη μας «Ο Σπυρίδων Φωτεινού Αντύπας και οι εμπορικές του δραστηριότητες». Η μελέτη κομίζει στοιχεία για την επαγγελματική δράση του Σπ. Αντύπα αλλά και για το ήθος του, με ανέκδοτο αρχειακό υλικό και άγνωστες μαρτυρίες από τον τύπο της εποχής του. Ο Αντύπας ήταν ένας ανθρώπος που ήταν εραστής του Ερμή, τόσο του Κερδώου όσο και του Λογίου, καταφέρνοντας κατά την άποψή μας να παραμείνει άνθρωπος και κυρίως φίλος του ποιητικού λόγου.  Στον τόμο περιλαμβάνονται παλαιότερα δημοσιευμένες εργασίες για τη ζωή και το έργο του καθώς και νέες μελέτες, που φέρνουν στο φως νέα στοιχεία για τη δράση του και το ποιητικό του έργο. Η έρευνα έφερε στο φως άγνωστα ποιήματά του, καθώς και πολύτιμες πληροφορίες για την επιχειρηματική του δραστηριότητα.
 Sp.F.Antypas_Page_3
Sp.F.Antypas_Page_2

Τα περιεχόμενα του τομου.

Περί χαρουπιού ολίγα

Φυσικά και είναι χρυσός μιας και ο καρπός του αξίζει πολλά καράτια.

Ένα από τα πιο ονομαστά γεωργικά προϊόντα της Κύπρου είναι το χαρούπι. Ένας καρπός με τόσα υποπαράγωγα που δικαίως ονομάστηκε μαύρος χρυσός, μιας και τα έσοδα από την εμπορία τόσο του καρπού όσο και των παραγώγων του ήταν ουδόλως ευκαταφρόνητα. Σε παλαιότερό μας σημείωμα (βλ. Τα λίγα λόγια ζάχαρη…) είχαμε επισημάνει το πόσο ακριβή ήταν η ζάχαρη, με την αγορά της να είναι σχεδόν απαγορευτική από τα μεσαία και χαμηλά στρώματα της κυπριακής κοινωνίας, οπότε το ταπεινό χαρούπι έκανε τη δουλειά του και με το παραπάνω.

Το δέντρο χαρουπιά ή επί το επιστημονικότερο Κερωνία ή Κερατέα η έλλοβος φύεται στην κυπριακή γη εδώ και χιλιάδες χρόνια. Η ονομασία του στο νησί μας είναι τεράτσι, από την αρχαιοελληνική λέξη κεράτιον. Μάλιστα, η Κύπρος έχει και ειδική σχέση με το δέντρο της χαρουπιάς, αφού όπως γράφει ο Θεόδωρος Αναγνώστης στην εκκλησιαστική του ιστορία «Βαρνάβα του αποστόλου το λείψανον ευρέθη εν Κύπρω υπό δένδρον κερατέαν». Ως γνωστόν ο απόστολος Βαρνάβας είναι ο ιδρυτής της Εκκλησίας της Κύπρου και σε αυτόν παραχωρήθηκαν τα περίφημα προνόμια της κυπριακής Εκκλησίας. Η γεωργική δραστηριότητα και οι περαιτέρω χρήσεις του καρπού της τερατσιάς, όπως είναι φυσικό, έχουν σηματοδοτήσει την Κύπρο πολυποίκιλα. Στη Λεμεσό ένα από τα πιο εμβληματικά και γνωστά κτήρια είναι ο περίφημος χαρουπόμυλος που κτίστηκε το 1900, όταν ακόμα τα χαρούπια αποτελούσαν ένα από τα πιο σημαντικά εξαγώγιμα προϊόντα της Κύπρου. Λέγεται ακόμα ότι το χωριό Ζύγι πήρε την ονομασία του από τη διαδικασία ζυγίσματος του χαρουπιού, που αποθηκευόταν σε μεγάλες αποθήκες στην περιοχή πριν φορτωθεί σε πλοία για τη μεταφορά του σε διάφορες αγορές. Σύμφωνα με μαρτυρίες, άλλωστε η Κύπρος εμπορεύεται το χαρούπι από τα αρχαία χρόνια, ενώ καθ’ όλη τη διάρκεια των μέσων και νεοτέρων χρόνων το χαρούπι αποτελεί κύριο γεωργικό είδος που απέφερε έσοδα στο Βασίλειο αλλά και σε ιδιώτες παραγωγούς. Από τον ταπεινό κατά τ’ άλλα καρπό του -«από των κερατίων ων ήσθιον οι χοίροι», για να θυμηθούμε και το απόσπασμα από τον Λουκά ΙΕ, 16- παρασκευάζουν στην Κύπρο το περίφημο τερατσόμελο, με το οποίο οι παλιές νοικοκυρές έφτιαχναν τα τερτζιελλούθκια, τα κουλουράκια νηστείας. Ένα ακόμη παρασκεύασμα είναι το παστέλι, με το πιο περιώνυμο να είναι το καζαφανιώτικο. Στο χωριό Ανώγυρα της Λεμεσού υπάρχει και ένα πάρα πολύ ενδιαφέρον μικρό μουσείο -υπάρχει και η δυνατότητα εικονικής περιήγησης από την ιστοσελίδα της κοινότητας www.thevillagexpress.com-, που παρουσιάζει την ιστορία του παστελιού αλλά και του χαρουπιού.

Η Ακανθού και τα χαρούπια της

Αν και η χαρουπιά είναι εξαπλωμένη σε ολόκληρο σχεδόν το νησί (Ακάμας, περιοχή Λεμεσού, Καρπασία, Πενταδάκτυλος) στην Ακανθού η καλλιέργεια της απασχολούσε πάρα πολλούς κατοίκους της και αναδείχθηκε ως μία από τις πιο σημαντικές περιοχές της Κύπρου για την καλλιέργεια της τερατσιάς. Σημειωτέον η καλλιέργεια της άνθισε την περίοδο της Αγγλοκρατίας. Το 1908 αναγνωρίστηκε ο όρμος των Νεράδων ως περιοχή φόρτωσης χαρουπιών. Αργότερα το 1912 κτίστηκαν εκεί και αποθήκες για την αποθήκευση τους. Το 1910 ιδρύθηκε η συνεργατική κίνηση «Μερίδα των Αχρέων», δηλαδή όσων χωρικών δεν είχαν χρέη και μπορούσαν να διαπραγματεύονται την τιμή πώλησης των χαρουπιών τους. Από τα μικροτοπωνύμια της περιοχής της Ακανθούς «Τερατσερόν», Τρικά Τεράτσια», Τερατσούδα», «Τερατσόβικλα», Τέρατσια» και άλλα δείχνουν ακριβώς της επέκταση της καλλιέργειας στην περιοχή.

Λαογραφία και χαρούπι

Στην Ακανθού την ημέρα της γιορτής του Αγίου Ιωάννη, στις 24 Ιουνίου, λάμβανε χώρα ένα ξεχωριστό πανηγύρι που ονομαζόταν του Τερατσίτη. Έκαιγαν χλωρά χαρούπια και όταν φούντωνε η φωτιά οι χωριανοί πηδούσαν τη φωτιά τραγουδώντας «ψύλλοι, ψύλλοι φύετε / τζιαι έτον An Γιάννη πόρκεται / με την κονταριάν του / να σας ψυλλοκονταρίσει». Σύμφωνα με τον Heyman αλλά και άλλους περιηγητές τα χαρούπια στην Ευρώπη ονομάζονταν και ψωμί του αγίου Ιωάννη, άρα κάποια συσχέτιση θα υπάρχει. Στην Καρπασία «πάντρευαν» το άκαρπο χαρουπόδεντρο, με γλέντι κανονικό και δένοντας κόκκινα μαντήλια στους κλώνους του, ραίνοντας τρόπον τινά το δέντρο με τερτσελλούθκια, σχεδόν όπως έκαναν και στους νιόπαντρους! Ήθη και έθιμα με βάθος χρόνου δυσθεώρητο, αλλά συνάμα γοητευτικό.

 Ήξερες ότι…

Αρκετά αιωνόβια δέντρα χαρουπιάς, έχουν επιλεγεί και κηρυχθεί ως διατηρητέα λόγω της μεγάλης οικολογικής και πολιτιστικής τους αξίας. Τέτοια παραδείγματα είναι η χαρουπιά στη Στενή της Πάφου, η χαρουπιά στα Πολεμίδια Λεμεσού κ.α. Ενδιαφέρον έχει και η προέλευση της περιωνύμου λέξεως καράτι, που προέρχεται από τη λέξη κεράτιον, γιατί το βάρος του σπόρου των χαρουπιών ορίστηκε ως η πιο μικρή μονάδα μέτρησης για χρυσό και πολύτιμους λίθους.

Απόστολος Κουρουπάκης, Καυτές Πιπεριές, τχ. 4

Βλ. και Οίνος κυπριακός ή κουμανταρία