Τα λίγα λόγια ζάχαρη…

sugar1Ένα προϊόν που αποτέλεσε την ατμομηχανή της κυπριακής καλλιέργειας. Βασιλιάδες και αρχόντοι την τίμησαν, και ο λαός που την παρήγε άργησε να τη γευτεί.

Η ζάχαρη αποτελεί σήμερα ένα από τα πιο κοινά προϊόντα που μπορούμε να βρούμε στην κουζίνα μας. Θεωρείται είδος πρώτης ανάγκης και ακόμα και σε καιρό πολέμου οι υποστηρικτικές υπηρεσίες πρέπει να την παρέχουν στους στρατιώτες. Παλαιότερα όμως η ζάχαρη ήταν πολυτέλεια, ακριβό πράγμα, λίγοι μπορούσαν να τη γευτούν και ήταν αυτοί που ξεχώριζαν. Η Κύπρος, κυρίως μετά τον 14ο αιώνα, ξεχώριζε στην αγορά με τη ζάχαρή της, κρυσταλλική κυρίως. Μας πληροφορεί, λοιπόν, ο Μαρίνο Σανούδος ο πρεσβύτερος, «in Cypro tanta quantitas zuchari nascatur, quod Christiani poterunt competente furniri», και τι μας λέει; Ότι στην Κύπρο παράγεται τόση πολλή ζάχαρη που οι Χριστιανοί, και εννοεί ολόκληρη την τότε Ευρώπη, θα μπορούσαν να προμηθεύονται ζάχαρη και δεν θα είχαν ανάγκη τους Σαρακηνούς.

Ville_marchande

La rue marchande, Le Livre du gouvernement des princes
, Paris, BnF, Arsenal, manuscript 5062

Η ζάχαρη, ο λευκός χρυσός του μεσαίωνα, ήρθε στην Κύπρο περίπου μαζί με τους Σταυροφόρους και την εγκαθίδρυσή τους στο νησί. Η καλλιέργεια και επεξεργασία των ζαχαροκάλαμων και η διάθεση του τελικού προϊόντος για να γίνει εμπορική επιτυχία έπρεπε να ακολουθήσει… δρόμους μονοπωλίου και μεγάλης κλίμακας παραγωγή. Στην Κύπρο, λοιπόν, οι μεγαλύτεροι παραγωγοί ήταν το Βασίλειο… το κράτος δηλαδή, με τις εκτάσεις στα Κούκλια, στη Μόρφου, στη Λεύκα, στην Ποταμιά κ.α.

Το Τάγμα των Ιωαννιτών Ιπποτών, η Εκκλησία, με εκτάσεις στο Κολόσσι, και η οικογένεια Κορνάρο από τη Βενετία, η επιχειρηματική… ελίτ της εποχής, στην περιοχή της Επισκοπής. Οι περιοχές αυτές μόνο τυχαίες δεν ήταν. Πληρούσαν συγκεκριμένα κριτήρια: ήταν εύφορες, ήταν αχανείς και σχεδόν ακαλλιέργητες, βρισκόντουσαν κοντά σε πηγές με νερό, βλέπετε ο Κούρης έτρεχε και φυσικά υπήρχε εργατικό δυναμικό και σκλάβοι… Στις καλλιέργειες αυτές είχαν αναπτυχθεί και οι απαραίτητες κτηριακές και βιοτεχνικές εγκαταστάσεις. Απομεινάρια αυτών των εγκαταστάσεων βλέπουμε μέχρι και σήμερα στο Κολόσσι της Λεμεσού, στην περιοχή Σεράγια της Επισκοπής, κοντά στα Κουκλιά όπου βρίσκεται ο ζαχαρόμυλος Σταυρός, καθώς και στο φρούριο Σαράντα Κολόνες στην Πάφο. Ο ζαχαρόμυλος της Επισκοπής, στα Γεράνια, ο οποίος έχει αποτυπωθεί σε σχέδιο του 1551, διέθετε υδραγωγείο, αίθουσα σύνθλιψης του ζαχαροκάλαμου, αποθηκευτικούς χώρους και τμήμα βρασμού του ζαχαροπολτού. Στον ζαχαρόμυλο του Κολοσσιού διασώζονται το υδραγωγείο, ο κυρίως ζαχαρόμυλος και το διυλιστήριο ζάχαρης. Η κυπριακή ζάχαρη ήταν τόσο ονομαστή που ο Γενουάτης ευγενής Σιμόν Ρούμπεους το 1299 εγγυήθηκε για την παροχή δανείου με ποσότητα ζάχαρης που θα αγοραζόταν στην Κύπρο και θα έφτανε στη Γένοβα σε δεύτερο χρόνο. Η ποιότητα είχε αναγνωριστεί από το παζάρι και οι λόγιοι και περισσότερο κοσμοπολίτες έμποροι ερχόντουσαν να το επιβεβαιώσουν, έτσι ο περίφημος έμπορος Φραντσέσκο Πεγκολλότι αναφέρει στο βιβλίο του «La pratica della mercatura scritta» το 1321 περίπου: «Η άχνη ζάχαρη της Κύπρου, η καλή ποιότητα όμως, είναι η καλύτερη». Φυσικά, η απόκτηση ή χρήση ζάχαρης δεν ήταν για όλους. Οι Βενετοί με διάταγμα τους επέτρεπαν τη χρήση της μόνο από την άρχουσα τάξη και την απαγόρευαν στον υπόλοιπο λαό. Ονομαστή είναι επίσης και η κυπριακή παροιμία που λέει «Ξέρει ο γάαρος ο κούντούρος είντα ’ν’ το τσυωνάτον», που μάλλον θέλει να πει ότι ο φτωχόκοσμος δεν ήξερε να εκτιμήσει την παρασκευή του γλυκού κυδωνιού με τη ζάχαρη. Ο απλός λαός συνέχιζε να καταναλώνει έψημα ή μελάσσα και άλλα υποπαράγωγα της ζάχαρης, και οι λίγο πιο τυχεροί μέλι… και όπως μας πληροφορεί ο έμπορος/περιηγητής Εμμανουήλ Πιλόττα υποπροϊόντα της κυπριακής ζάχαρης ήταν περιζήτητα στην Αίγυπτο των Μαμελούκων, τα οποία αγόραζαν φυσικά οι χαμηλότερες τάξεις.

ConsulterElementNum

Τacuinum sanitatis (BNF NAL 1673, fol. 81), c. 1390-1400

Τα κέρδη από την εμπορική χρήση της ζάχαρης ήταν πολύ μεγάλα και βέβαια και τότε δεν έλειπαν οι πάσης φύσεως κρατικές και λοιπές συναλλαγές με εμπορικούς οίκους, αντιπροσώπους και όλα τα συμπαρομαρτούντα της παραγωγής ζάχαρης. Ο βασιλιάς έπαιρνε και αποπλήρωνε δάνεια με ποσότητες ζάχαρης, οι Ιωαννίτες ιππότες συναλλάσσονταν με τις αρχές με ζάχαρη, οι έμποροι εγγυούνταν με ζάχαρη, ο λευκός χρυσός μιας άλλης εποχής. Το 1445 τα αδέλφια Τζοβάνι και Τζιρόλαμο Μαρτίνι από τη Βενετία είχαν αναλάβει, σχεδόν μονοπωλιακά, το έμπορο της ζάχαρης με συμβόλαια που είχαν υπογράψει με τους Ιωαννίτες ιππότες. Αυτή τους η δραστηριότητα απεδείχθη αρκετά προσοδοφόρα, αφού τα δυο αδέλφια σύμφωνα με τα σωζόμενα έγγραφα φαίνεται ότι κέρδιζαν αρκετά χρήματα. Για διάφορους ωστόσο λόγους, πολιτικούς, κλιματικούς και φυσικά οικονομικούς η παραγωγή άρχισε να μειώνεται προς τα τέλη του 15ου αιώνα, οπότε η Μάλτα, η Μαδέρα και άλλες περιοχές τής πήραν τη σκυτάλη. Η Κύπρος έπρεπε να αναπροσαρμοστεί, να αξιοποιήσει τις εγκαταστάσεις της, να βρει άλλους εμπορικούς δρόμους και σκέφτηκε το βαμβάκι και το αλάτι, αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία.

 

  Περιοδικό ‘‘Καυτές Πιπεριές”, τχ. ε, έκδ. Ειδικές Εκδόσεις

βλ. και Οίνος κυπριακός ή κουμανταρία / Περί χαρουπιού ολίγα

Advertisements

3 thoughts on “Τα λίγα λόγια ζάχαρη…

  1. Παράθεμα: Περί χαρουπιού ολίγα | Εργαστήριον

  2. Παράθεμα: Αλάτι, λευκό σαν αλάβαστρο | Εργαστήριον

  3. Παράθεμα: Μεταξύ τύρου… χαλλουμίου | Εργαστήριον

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s